Mısır'da bir şantiyede çalışma fırsatı bulanlar iyi bileceklerdir. İş güvenlik(!) standartları en az piramitler kadar yüksektir. Yandaki görselde bir şantiyede çalışan işçilerin matkaplarını, beton mikserlerini, kesme taşlarını vb. bağladıkları elektrik kat panosu(!) görülebilir. Bir tahtaya tutturulmuş paslı iki çiviye kendi seyyar iletkenlerinizi sarıp güvenle(!) işinize başlarsınız.
Türkiye'de elektrik tesisat kalitesi neyse ki Avrupa'nın rehberliğinde sürekli gelişmektedir. TSE'nin, eleştirilecek çok yönü olsa da tercüme standartlarla sektöre kalite getirdiği söylenebilir. Ama piyasada bazı kalıplaşmış eksik yada hatalı "jargon" kök saldığı derinlerden sökülemiyor. "Gecikmeli sigorta", "W-otomat", "TMŞ" terimleri bunlardandır. İhitiyacınızı, orijinal ismi ile satıcıdan isterseniz, yüzünüze garip garip bakılabilir. Mesela "evime, B 16 A, 6 kA minyatür devre kesici (MCB)" alacağım derseniz bir tereddüt ve yandaki arkadaşa da danışma sonrası teklif edilecek ürün, büyük ihtimalle "ekonomik" 3 kA, C 16 A "W-otomat" olur. B tipi stok tutmak nedense işlerine gelmez. Önerilen herkes C'yi alır gider. Evlerde B tipi şartı varmış ne gam!
Sigorta - Mini Devre Kesici - Kompakt Şalter
Siemens, Schneider, ABB gibi dünya devlerinin Türkiye'de fiyat listelerinde MCB, "anahtarlı otomatik sigorta" diye geçer oysa "mini devre kesici" (MDK diyelim) daha kısa ve daha doğru bir isimdir. Sigorta dünyada, İngilizce fuse olarak geçer ve kullan-at bir üründür. Sigorta kelimesini MCB için kullanmak tartışmalıdır. Türk elektrik ustası sigortadan nefret eder, MDK'ya bayılır. Elektrik
piyasası eriyen telli sigortayı "tu kaka" ilan edip öyle derine
gömmüştür ki sanki "otomatik sigorta" çıkalı gerçek sigorta piyasadan tamamen
kalkmıştır. Eski(!) teknolojidir. Nice büyük toptancılar kartuş
sigortayı stok bile tutmaz. Fırsatını bulan elektrik pano imalatçısı,
kompanzasyon panosundaki NH'ı, otomata yada "TMŞ" ye döndürüverir.
Sigortanın kullan-at oluşu sinir bozucudur ama MDK da inanılanın aksine sonsuz ömürlü bir ürün değildir. Kısa devreye maruz kalan MDK, kesme yeteneğinden kaybeder. Kontak direnci artabilir, daha fazla ısınır, iki ya da daha fazla kısa devreden sonrakinde açamayıp yapışabilir. 6 kA B/C tipi bir MDK'nın 3-5 büyük kısa devreyi açması sonrasında değiştirilmesi önerilir. MDK'nın bir görev sayacı olmadığına göre elinizdeki ürünün kalan yeteneğini kestirmeniz imkansızdır.
Türk elektrik piyasası, kompakt devre kesiciyi (MCCB) "TMŞ" olarak bilir. Termik manyetik şalterin baş harflerini al, 100-125 A üzerinde, projede her lazım olan yere yaz. En niteliklidir diyeceğiniz proje firmalarının bile çizimlerinde TMŞ ibaresini görmek hakikaten acıdır. Kısa devre hesabına göre devre kesici ebatlaması ve tip seçimi (B-C-D) yapılmış projeye rastlamak çok enderdir. O işler panocunun işidir, onun insafına(!) kalmıştır.
Literatürde Devre Kesiciler
İngilizce literatürde devre kesiciler "circuit breaker" olarak bilinir, toprak hatasına karşı koruma yapabilenleri ayrı tutarsak, devre kesicinin yeteneği termal etki ve manyetik etkiden gelir, çoğunlukla iki yetenek aynı gövdede birleştirilip kullanılırken tek tip kullanım da vardır (örneğin manyetik tiple yangın pompası sürmek).
Yapılan temel hata şudur ki: termik manyetik koruma yapma yeteneği sadece TMŞ ile kastedilen kompakt şaltere has değildir. 2 A minyatür olan da; 4000 A açık tip olan da akımın termik ve manyetik etkilerini kullanarak devreyi açar. TMŞ ana kümesi sigorta hariç hepsini kapsar.
Termik-manyetik
tanımı, devre kesicinin iki farklı fiziksel etkiyi kullanarak, yayla kurulmuş bir açtırma tertibatını tetiklemesi ve devreyi açtırmasından gelir. Elektronik olmayan, geleneksel devre kesicinin
içinde, -kontrol altında tutulmak istenen- akım iki farklı
ortamdan seri olarak geçirilir. Bu ortamlardan biri, açma kararını geçen akımın ısıl
etkisi ile fiziksel olarak; diğeri geçen akımın manyetik etkisi ile (entegre
edilmiş bir bobinle) yine fizikesel olarak verir. Manyetik açma kararı, geçmesine
müsaade edilen akımın 2 (A tipi) ila 20 (D tipi) katı kadar büyük bir
akımın geçmesi ile ani olarak üretilirken, termik açma kararı daha düşük
akımların (mesela akımın 1,3 katı) daha uzun süre (dakika mertebesi)
geçmesi ile üretilir. Yani manyetik açma kararı daha "ani" olurken termik
açma kararı "gecikmelidir". Modern, elektronik açtırma üniteli devre kesicilerde ise tüm kararlar
elektronik olarak verilir, termik akım eşiği, açma gecikmesi, manyetik
açma katsayısı vb. parametreler LSI tipi elektronik ünitelerde elle ayarlanabilir. LSIG tip elektronik ünitelerde ise G harfi toprak hata korumasının da sunulduğunu gösterir.
Aşağıda minyatür devre kesiciler (MCB) için akım zaman açma eğrisi verilmiştir (kaynak: ABB) Eğrinin alt kısmındaki manyetik açma bölgesinde B-C-D tiplerinin farkına ve ani tepkisine; en sol üstte termik açma bölgesinde, nominal akımın 1,13 katı akım varken (Inx1,13) bir saat bile geçse açma olmayacağına dikkat edilmelidir (alternatif akım AC). Inx1,5 iken açma 20 saniyede; Inx2 iken 6 saniyededir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder